1900 2039
Trong nhiều thập kỷ, nhựa đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống nhờ tính bền, nhẹ và khả năng ứng dụng rộng rãi. Nhựa sau khi được thải ra môi trường không biến mất hoàn toàn mà vẫn tiếp tục chịu sự tác động của các yếu tố thiên nhiên và các yếu tố cơ học. Qua thời gian, những tác động này làm vật liệu nhựa bị phân mảnh thành các mảnh nhựa có kích thước rất nhỏ, gọi là vi nhựa (microplastics). Với khả năng phát tán theo nhiều con đường khác nhau, vi nhựa đã trở thành một dạng ô nhiễm ngày càng được quan tâm. Từ một vấn đề chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ môi trường, vi nhựa hiện đã trở thành mối quan tâm trong nghiên cứu sức khỏe con người. Những tiến bộ về kỹ thuật phân tích đã cho thấy các hạt vi nhựa có khả năng xâm nhập và tồn tại trong cơ thể người. Những phát hiện này làm đặt ra nhiều câu hỏi về hệ quả sức khỏe lâu dài, đồng thời mở ra một hướng nghiên cứu còn nhiều vấn đề cần được làm rõ trong y sinh học.
- Vi nhựa xâm nhập vào cơ thể người như thế nào?
Vi nhựa (microplastics) là các hạt nhựa có kích thước nhỏ hơn 5 mm, chúng có thể hình thành từ hai nguồn chính: được tạo ra có chủ đích trong quá trình sản xuất hoặc phát sinh khi các vật liệu nhựa lớn bị phân hủy và vỡ vụn theo thời gian. Chúng phân bố rộng trong nước, thực phẩm và không khí, khiến các hoạt động ăn uống và sinh hoạt hằng ngày lại vô tình trở thành những con đường phơi nhiễm vi nhựa đáng chú ý:
- Đường tiêu hóa:Đây là con đường phơi nhiễm phổ biến nhất. Các hạt này có thể đi vào cơ thể sống thông qua nước uống, hải sản hoặc nhiều loại thực phẩm bị nhiễm trong các công đoạn sản xuất, xử lý và bảo quản.
- Đường hô hấp:Các mảnh vi nhựa có kích thước nhỏ có thể tồn tại trong không khí và bụi. Khi hít phải, chúng có thể lắng đọng tại đường hô hấp hoặc đi sâu vào phổi.
Ngoài hai con đường chính trên, tiếp xúc qua da cũng có thể là một con đường phơi nhiễm vi nhựa. Tuy nhiên, khả năng vi nhựa xuyên qua da nguyên vẹn vẫn chưa được chứng minh rõ và cần được nghiên cứu thêm.
- Vi nhựa được ghi nhận ở người
Sự phát triển của các phương pháp phân tích hiện đại đã mở rộng khả năng nhận diện vi nhựa, qua đó phát hiện các hạt này trong nhiều loại mẫu xét nghiệm ở người. Không chỉ có trong máu và phổi, các hạt này còn được ghi nhận trong nhau thai, sữa mẹ, tinh hoàn và dịch nang noãn, cho thấy chúng có thể phân bố đến nhiều cơ quan trong cơ thể.
Một phần vi nhựa có thể được đào thải qua nước tiểu và phân, trong khi một phần khác có khả năng lưu giữ trong các mô. Tuy nhiên, sự phân bố, thời gian tồn tại và khả năng tích lũy của vi nhựa trong cơ thể vẫn chưa được hiểu đầy đủ. Những vấn đề này cần được tiếp tục nghiên cứu để làm rõ nguy cơ tiềm ẩn đối với sức khỏe.
- Những ảnh hưởng của vi nhựa đối với cơ thể người
Sự hiện diện của vi nhựa trong cơ thể người đã đặt ra nhiều mối quan tâm về những ảnh hưởng sức khỏe có thể xuất hiện theo thời gian dài. Các nghiên cứu gần đây đã cho thấy, vi nhựa có thể ảnh hưởng đến hoạt động bình thường của tế bào và cơ quan qua nhiều hướng tác động khác nhau, từ đó làm tăng lo ngại về các nguy cơ sức khỏe.
Vi nhựa và bệnh tim mạch
Vi nhựa và nhựa nano đã được phát hiện trong các mảng xơ vữa động mạch ở người. Một số nghiên cứu đã ghi nhận mối liên quan giữa sự hiện diện của các hạt này và nguy cơ biến cố tim mạch, tuy nhiên vai trò trực tiếp của vi nhựa trong quá trình gây bệnh vẫn chưa được làm rõ.
Vi nhựa và hệ nội tiết, sức khỏe sinh sản
Vi nhựa đã được phát hiện trong nhau thai, tinh hoàn và một số dịch sinh sản. Việc các hạt này được phát hiện tại những cấu trúc giữ vai trò thiết yếu trong hoạt động sinh sản và điều hòa nội tiết đã làm gia tăng mối quan ngại về những ảnh hưởng bất lợi có thể xảy ra đối với các chức năng này.
Ảnh hưởng đến hệ miễn dịch và hệ tiêu hóa
Các bằng chứng thu được từ mô hình thực nghiệm bước đầu cho thấy vi nhựa có thể làm mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột, tăng tính thấm của hàng rào ruột và kích hoạt phản ứng viêm. Những thay đổi này được cho là có thể gây tác động lên các hoạt động của hệ miễn dịch và sức khỏe đường tiêu hóa.
- Các kỹ thuật phát hiện vi nhựa trong cơ thể người
Kích thước siêu nhỏ cùng sự đa dạng về thành phần polymer khiến quá trình nhận diện và xác định các hạt này trong cơ thể người gặp không ít trở ngại. Do đó, việc phát hiện vi nhựa thường cần kết hợp nhiều kỹ thuật phân tích nhằm nâng cao độ tin cậy của kết quả thử nghiệm.
Kính hiển vi quang học: Bước sàng lọc ban đầu
Phương pháp này cho phép quan sát và nhận diện sơ bộ các hạt vi nhựa dựa vào đặc điểm hình thái, kích thước và số lượng. Tuy nhiên, phương pháp này chỉ mang tính sàng lọc và không thể xác định chính xác loại polymer.
FTIR: Xác định thành phần polymer của vi nhựa
FTIR là một kỹ thuật được dùng phổ biến trong việc nhận diện loại polymer của vi nhựa. Phương pháp này có độ chính xác cao và phù hợp với các hạt có kích thước từ khoảng 20 µm trở lên.
Phổ Raman: Khả năng nhận diện vi nhựa kích thước nhỏ
Raman spectroscopy được sử dụng để xác định thành phần polymer của vi nhựa dựa trên phổ tán xạ Raman đặc trưng. So với FTIR, phổ Raman có khả năng phân tích các hạt kích thước nhỏ tốt hơn. Tuy nhiên, tín hiệu Raman có thể bị che lấp hoặc suy giảm do hiện tượng huỳnh quang phát sinh ra từ mẫu.
Py-GC/MS: Định danh và định lượng polymer
Py-GC/MS được sử dụng để xác định và định lượng các loại polymer trong vi nhựa với độ nhạy cao. Do hạt nhựa được nhiệt phân trước khi phân tích, phương pháp này không còn giữ được thông tin về kích thước hay hình dạng ban đầu của hạt.
- Kết luận
Hiểu biết hiện nay về nguy cơ sức khỏe liên quan đến vi nhựa vẫn còn nhiều khoảng trống, đặc biệt đối với tình trạng phơi nhiễm trong thời gian dài. Việc tiếp tục hoàn thiện các phương pháp phân tích sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc làm sáng tỏ mối liên hệ giữa vi nhựa và bệnh tật, từ đó hỗ trợ xây dựng các khuyến cáo dựa trên bằng chứng thực nghiệm. Ở góc độ phòng ngừa, giảm việc tiêu thụ các sản phẩm nhựa chỉ dùng một lần, phân loại rác ngay từ nguồn và thúc đẩy tái chế có thể góp phần hạn chế lượng nhựa thải ra môi trường, từ đó giảm các nguồn phơi nhiễm vi nhựa.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Akhtar, A., Xu, H., Gulzar, S., Wei, J., Liu, L., Yang, M., … & Shen, Z. (2026). Lifetime exposure to microplastics: From consumption to distribution in the body. Journal of Hazardous Materials Advances, 101077.
- Hyman, S., Kahn, L. G., & Cowell, W. (2026). Microplastics and reproductive health: implications for human health and areas for future research. Human Reproduction, 41(7), 1040-1049.
- Galluzzi, M., Lancia, M., Zheng, C., Castelvetro, V., & Lichtfouse, E. (2026). Do microplastics affect human immune defenses?. Environmental Chemistry Letters, 24(2), 275-279.
- Marfella, R., Prattichizzo, F., Barbieri, M., Paolisso, P., Scisciola, L., Basilicata, M. G., … & Paolisso, G. (2026). Microplastics and atherosclerosis: mechanisms. Annual Review of Pharmacology and Toxicology, 66(1), 369-390.
Phạm Trần Minh Thư – Khoa KTXNYH (Tổng hợp)
